"Хаарыан   хампа..." сана састаабыгар оонньуур уол Роман Дорофеев, бу хайа о5онуй?..."

Аа5ааччы суругуттан.

Татьяна МАРКОВАСаха театрын историятыгар, театры таптааччыларга ааспыт сайын бэс ыйыгар, ыһыах са5ана, биир уһулуччулаах событие буолбута - Чингиз Айтматов "Муора кытыытынан сүүрэн иһэр эриэн ыт" диэн сэһэнинэн "Хаарыан хампа күөх кытылым" - режиссер Андрей Борисов спектакла театр сценатыгар турбута 25 төгүрүк сылын туолбута. Бу сыллар тухары спектакльга, үгүс артыыс оонньоон кэллэ, ол эрэн, сүрүннээбит дьонунан, биллэн турар, Симон Федотов, Герасим Васильев, Христофор Сметанин, Степанида Борисова, Мария Канаева, Кирилл Семенов, Домна Уйгурова уонна Ефим Степанов курдук  талааннаах артыыстар буолаллар. Спектакль үрун көмүс үбүлүөйүн бэлиэтээбитин кэнниттэн, олох сокуона буолла5а, билигин эстафетаны саҥа көлүөнэ артыыстар туттулар. Ол курдук, театр аатыттан кэпсээччи, тиһэҕэр улуу ойуун - артыыс Айаал Аммосов, Ар5аан - Ефим Степанов, Кирис-Роман Дорофеев, Мылгун - Иннокентий Луковцев, Эмрайин -Петр Садовников, Кирис ийэтэ -Ильяна Павлова, Мылгун кэргэнэ - Ирина Никифорова, Музлук -Татьяна Макарова. Манна Ефим Николаевич Степанов, бу тухары Кирискэ уолу оонньоон кэлбит артыыс, билигин Аткычыах Ар5аан ытык кырдьа5ас оруолун оонньуур, онон кини - урукку састааптан тыыннаах ситим буолар киһи. Бу састаабынан кинилэр быйыл күһүн сэтинньигэ аан бастаан керөөччү иннигэр тахсыбыттара. Артыыстар долгуйууларын туһунан этэ да барыллыбат, он-ноо5ор биһиги, көрөөччүлэр, дьэ хайдах буолар, диэн долгуйуубутсүр этэ. Онтон спектакль кэнниттэн, дьон сирэйинэн-хара5ынан, күө-дьаа буолбутунан сылыктаан,  биир тылынан эттэххэ, спектаклы, саҥа састаабы көрөөччү ылынна уонна сөбүлээтэ. Кэлин бу саҥа састааптан ордук Кирискэ уолу оонньуур Роман Дорофеевы дьон интэриэһиргиир. "Бу хайа о5онуй?" дииллэрин үгүстүк истэбин. Онон, бүгүн биһиги редакциябытыгар ыалдьыттыыр Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай драматическай    театрын эдэр артыыһа Роман  Дорофеев.

-   Роман, эн бэйэн "Хаарыан хампаны..." аан маннай ханна, хаһан көрбүккүнүй?

-  2002 сыллаахха Саха театрын сценатыгар көрбутүм. Ол сыл Арктическай культура уонна искусство институтугар (АГИКИ) актерскай салаа5а үөрэнэ киирбитим. Бэйэм театры сөбүлүүр этим, дойдубар Таатта5а,  Чөркөөххө оскуола5а үөрэнэ сылдьан театральнай студия5а дьарыктаммытым. Студент буолаат, 1 кууруска режиссер Андрей Борисов Саха театрын туһунан кинигэтин аахпытым.  Онно "Хаарыан хампа..." туһунан элбэхтик суруллубут этэ. Ону олус сэргээбитим. Ураты суолталаах айымньы, спектакль буоларын, хайдах эрэ, сэрэйбитим, өйдөөбүтүм.  Ол  иһин,  театрга афишаны көрөөт, тиийбитим.

-  Оччоҕуна эн бу спектакль аан бастаан сценаҕа турарыгар төрүү да илик буоллаҕын...

-  "Хаарыан хампаны..." Андрей Саввич 1982 сыллаахха туруорбута дии, кини дипломнай үлэтэ этэ. Мин 1985 сыллаахха төрөөбүтум. Таатта5а, Чөркөөххө.

- Ойуунускай дойдутугар...

- Ойуунускай үөрэммит оскуола дьиэтэ оччолорго балыыһа буолан турара, мин онно күн сирин көрбүппүн. Төрөппүттэрим –Марфа Семеновна, Роман Романович Дорофеевтар. Роман Дорофеев диэн олонхоһут эһээлээх этим. Бииргэ төрөөбүт туөрт уолбут. Мин кыраларабын. Платон Ойуунускай    аатынан Чөркөөх орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитим. Билигин Былатыан Ойуунускай аатынан театрга үлэлиибин. Барыта  ситимнээх курдук... Онон төрөөбүт дойдубар, дьоммор-сэргэбэр, дойдум аатын ааттатар ытык иэстээх курдукпун... Ону хаһан эмэ толорор ба5а санаалаахпын.

-  Хаһан оинук санаа киирбитэй?

-  Оскуолаҕа үөрэнэ сырыттахпына. Историяны наһаа сөбүлүүр этим.    Өксөкүлээ5и, Алампаны, Ойуунускайы аа5ан баран наһаа сөхпүтүм. Бу олох тыа сириттэн төрүттээх уолаттар хайдахтаах курдук прогрессивнай өйдөөх санаалаах этилэрэй, хайдах курдук дойдуларын таптыылларай, дойдуларын кэскилин саныылларай, ол туһугар ыалдьалларай?!  Москва курдук улуу дойдуга тиийэннэр үлэлээбиттэрэ хамсаабыттара... Театральнай студия5а дьарыктана сылдьан Ойуунускай айымньыларын үгүстүк туруорбуппут. Өксөкүлээ5и, Алампаны аа5арбыт.

- Оскуола5а, театральнайга бэЙэн олох баҕаран туран дьарыктаммытын дуо?

-  Бастаан көннөрү о5олору батыһан быһыылаа5а, онтон сыыйа ылларан испитим. Оттон салайааччыбыт Матрена Николаевна Вырдылина: "Эһиги кэнэҕэс баҕар артыыс да буолумаҥ, кылаабынайа - бу эһиги олоххутугар  наадалаах,  туһалаах  буолуо5а. Бу санараргыт-инэрэргит, оруолга киирэргит, уобарастары   арыйаргыт   таах  хаалыа суо5а "- диирэ. Мин Матрена Николаевна5а билигин олус махтана саныыбын. Кини биһигини элбэххэ үөрэппитэ. Түөрт уол буолан бастайааннай дьарыктаммыппыт. Үс уол атын эйгэ5э бардылар, мин артыыс буоллум.

- Институкка кимиэхэ үөрэммиккиний, Рома?

- Биһиги кууруспут уус-уран салайааччытынан Эдвардас Степанович Купшис этэ. Биллиилээх артыыс, Нуучча театрыгар өр үлэлээбитэ, билигин Нерюнгри театрын салайар.

-  "Хаарыан хампа күөх кытылым..." спектаклы аан бастаан көрө олорон тугу санаабыккыный? Мин итинник оонньуом этэ диэн санаа кылам гымматаҕа дуо?

-  Суох буолла5а дии! Номох курдук көрбүтүм. ОЧЧОТООҕУ кэм салгына ил гынар курдуга, онноо5ор муора салгына кэлэргэ дылыта. Уонна, саамай астыммытымтыы эйиэхэ субу чугаһаан кэлэрэ! Маннык көстүү киһи кутун-сүрүн олус тутар эбит!..

- Оттон Кирис оруолугар аан бастаан боруобаланаргар эйиэхэ туох төрүөт буолбутай?

- Арай 2005 сыллаахха, 4-с кууруска үөрэнэ сырыттахпытына, Саха театрын кытта гастролга илдьэ бардылар.   Онно Улан-Удэ5э, Улан -Баторга, Абаканна сылдьыбыппыт. Мин онно "По велению Чингисхана" спектакльга оонньообутум. Ити гастролга театр итиэннэ "Хаарыан хампаны...", "Макбеты", "Кыыс Дэбилийэни" көрдөрбүтэ. Дьэ, онно арай, биир репетиция кэнниттэн Андрей Саввич, "Хаарыан хампа5а..." Кирис оруолун үчүгэйдик көрө сылдьын, диэн баран, хас да уол аатын кытта мин ааппын ааттаата. Мин наһаа соһуйдум. Онтон ыла Ефим Николаевич Кирис оруолун толорорун көрөбүн... Онтон биирдэ саас, театрга киирэн иһэн, арай, Андрей Саввич иһэрин көрдүм. Тугу эрэ этээри гыммытын, хайдах эрэ, сэрэйдим. Кини миигин батыһыннаран Ефим Николаевич кабинетыгар киллэрдэ. Дьэ онтон са5аланна быһыыта. Мин буолла5ына, премьера буолуор диэри олох итэ5эйбэккэ сылдьыбытым.

Репетициялыырын репетициялыыбын. Ол эрэн куттанабын. Толлобун. Долгуйабын. Арай Ефим Николаевич аттыбар баар диэн санаа эрэ эрэх-турах сананарбар көмөлөһөр. Кини миигин өйүүрүн көхсүбүнэн сэрэйэбин. Сүдү киһи олорор. Кини - дьиннээх Аткы-чыах Ар5аан! Кини сүбэтэ миэхэ наһаа көмөлөһөр. Маннык гын, диэн олох тууйбат, баттаабат. Чуолаан сүбэ курдук этэр, онто олус ылыннарыылаах буолар.

-  Рома, оруолгар хайдах бэлэмнэнэ5ин, спектакль иннинэ анаан-минээн   тугу эмэ гына5ын дуо?

- Спектакль буолуон үс-түөрт хонук иннинэ анаан-минээн бэлэмнэнэбин. Эппин-сииммин эрчийэбин. Кирискэ оруолун толорууга өй-санаа, эт-сиин  бэлэмэ уонна, кылаабынайа, турукка киирии наада. Спектакль иннинэ хайаан дабаны тыыбар киирэн олоробун, сытабын, тыыбын имэрийэбин-томоруйабын   уонна... барыта этэннэ буоллун, үчугэйдик бииргэ үлэлиэх, чэ кытаат, бүгүн эмиэ өссө биирдэ өрө көтөн тахсыах, дии-дии тыыбыттан көрдөһебүн... Санаабар, ол көмөлөһөр курдук...

- Кирискэ сааһа хаһый?

-  Уоннаах уон биирдээх уол. Оруолбун наһаа сөбүлүүбүн. Ахтабын. Сцена5а оонньуу сырыттахпына бэйэтэ киирэн хаалбыта. Онон, оруолбар махтанабын.

-   Ефим  Николаевич туох диир?

- О5ону оонньоомо, "не играй ребенка" диир, бэйэн-бэйэ5инэн сырыт диир.

- Дьэ, Роман, Ефим Николаевич курдук 25 сыл устата бу оруолу оонньуон дуо?

- Бириэмэ көрдөрүө5э. Спектакль геройа Балык ууһун дьонугар кэлэр дии,    онтон Олох салҕанар...     Бу    -    спектакль дьылҕата.  Биһиги спектакльбыт эмиэ киһи курдук дьыл5алаах... Билигин биһиги көлүөнэ спектакль дьыл5атын, ОЛО5УН сал5ыыбыт. Ол курдук салгыы бара туруо5а бүтэр уһуга суох...

Муора кытылынан суурэр
Эриэн ыт очуос хайам,
Хаарыан хампа куох
               Кытылым.
Мин эhиехэ эргиллен кэллим
               Со5отох.
Суох Аткычыах Ар5аан,
Суох Убай Мылгун,
Суох а5ам Эмрайин,
Ханналарын миигиттэн
     Ыйытын…
Урут- уута, уута,
Утахпын ханнарыахпын,    
        Уута…
- дии-дии, Кирис уолчаан
Дьонугар илиитин уунар. Киниэхэ
Билигин уу а5алан биэриэхтэрэ.
Уу – ол аата олох! Олох
Сал5анар…

Татьяна Маркова