От ыйын са&аланыытыгар Алтаай ^^вреспуубулукэтин Онгудай оройуону-гар "Куустээх норуоттар - куустээх Арассы-ыйа" диэн туур ыччатын тылга, култуура$а, тврут угэскэ уонна федеративнай сыИыаюга туйуламмыт ||-с сугулаана буолан ааста. Манна сахалары тэн~э Хакасияттан, Алтаайтан, Тываттан уонна Иркутскай уобалас Уус Ордатыттан - ба-рыта 100-чэ киИи сырытта.

Норуоттар и к к и ардыларынаавы маннык сугу-лаан быйыл иккиЬин тэриллэр. Санаттахха, былырыын бэс ый-ыгар Хакасия Аскиз оройуонугар буолбут сугулаан туЬунан сонно "Кыымнга" суруйан турабыт. Онон тэрээЬин туЬунан уЬуну-киэн-и эридьиэстии барбакка, онно сылдьан кэлбит дьонгнго ТЫЛЫ биэриэбин".

ОьИуччу ьгалдьытар

Рустам Каженкин, "Айыы кыЬата" оскуола5а дириэктэ-ри иитэр улэ$э солбуйааччы, саха тылын, литэрэтиирэтин учуутапа, бэйиэт:

| — Те he бэркэ сылдьан кэл-лигит?

| - Алтаайдар Эл Ойыннары-|гар, сугулаат-га, дэриэбинэлэр-гэ, быыЬыгар урууга ыалдьыт-таан, кийииккэ сахалыы brrapga эн-ин бэлэхтээх, уопсайынан, учугэйдик сылдьан кэллибит.

-        Тыый, сугулаан-н~а бар-быт дьон, урууга ол хайдах тиийэн хааллыгыт?

-        Алтаайдар уруула-рыгар адьас абыйах киЬинИ ынгырар угэстээхтэр эбит. Кырдьабастарын. Онон ыал буолар дьону чугастык саныыр дьон туох да ын"ырыыта суох бэйэлэрэ кэлэллэр.

БиЬигини кытта "Айыы кыЬата" оскуола уЬуйааччыта Александра Попова сылдьыбы-та. Кини урут онно сылдьан Би-чикти Боом дэриэбинэбэ Мария Кайгасовна диэн дьахтары кытта билсибит этэ. Онон сугулаан кэн-ниттэн Алтаайы кере-истэ диэн киниэхэ тиийбиппит. КиЬибит оруобуна сиэн быраатын урууту-гар ынырыллан олороро. Инньэ гынан, хаЬаайкабыт хаайан, урууга тиийэн хаалбыппыт.

Аны урууга тиийбиппит, уврэх эйгэтигэр улэлиир биир-диилээн билэр дьоммут баар буолан хааллылар. Онон тиий-ээппитин кытта сууЬунэн киЬи мустубут дьиэтигэр СврууКЭЭН" диэн, анаан-минээн бутун биир xohy туран биэрэн, уерэ-кете кврустулэр.

Уруулара алтаай тылынан барда. БиЬиэниттэн уратыта диэн, эр дьону-дьахтары, aga уустары, кырдьабастары тус-туЬунан наардаан олордоллор уонна кырдьавас дьонтго осту-олу отой эрдэттэн тардаллар эбит,

БиЬиэхэ ыраах сиртэн сыл-дьар ыалдьыттар диэн мааны-лаан, бастакы остуолга тыл би-эрдилэр. Онон Алтаай омук уру-утугар сахалыы ыллаан, хоЬоон aagaH, кийиит кыыска сахалыы YPYhr кемус ытарьа бэлэхтээн, бэрт сэргэхтик сырыттыбыт.

Тыа сирин туЬунан сэмсэ тыл

-        Алтаай дэриэбинэлэрэ хайдах дьаЬанан олоролло-руй?

-        БиЬиэниттэн уратыла-ра суох курдук. Арай ынабы-сылгыны сэргэ хой, коза ии-тэллэр. Онтуларын сайыннары курулата ыытан кэбиЬэллэр. Хата, Обуруот аЬын хото ыЬаллар. Бэйэлэрэ этэллэринэн, дохуот-тара кыра буолан, суруннээн, ону атыылаан-эбинэн харчы онгостоллор эбит. Аны туран, туох дабаны он~орон таИаарыы, улэ диэн суох. Айылбалара кэрэ-тэ бэрт буолан, туризм баар эрэ-эри, оннук маассабай буолбатах. Биирдиилээн энтузиастар эрэ дьарыктаналлар. Сурун астарын-уеллэрин (бурдук, мае арыыта, саахар) сыаната биИиэниттэн 10-20 % чэпчэки.

И hap уулара учугэйэ сурдээх. ТэлгэЬэ аайы холуодьастаахтар. Онтуларыгар сири 25 м тэстин" эрэ квннвру, оттон 400 м сугтту тустун- да артезиан уута кэлэр. Суоллара эмиэ биир оннук. Бэлиэтии кврбутум диэн, нуучча массыыната элбэх эбит.

Олохторун уопсай таИыма ортону аннынан диэххэ себе бу-олуо. Бабар, онон да буоллаба, биИиэхэ, сахаларга, хайдах эрэ сур баттатар курдук тугталлар, ол быыИыгар ордугургууллар, алмааИы-кемуИу сиэппитигэр укта сылдьарбыт курдук кэпси-иллэр.

Эл Ойынтга

-        Рустам, Эл Ойын-н~а аан бастаан сырытта ^ын- дии?

-        Оннук. Урут Эл Ойыны аймах-аймах тус-туИунан ыыгар эбит буоллабына, кэлин икки сылга биирдэ улахан Эл Ойыны Онгудайга тэрийэр буолбуттар.Ол гынан баран быйыл киИитэ, ыалдьыта абыйах дэЬэллэр.

Уопсайынан, алтаайдарга былыр-былыргыттан аба yyha, аймах диэн улахан суолталаах, дирин" ейдебуллээх эоит. БиИиги Эл Ойыкка гордуума дьокутаа-та, иргиттэр зайсаннара Василий Кудирмеков абатын yyhyrap сыстан сырыттыбыт. Эбэн эт-тэххэ, Иркутскай диэн тыл ити тылтан уескээбит дииллэр.

Эл Ойын тэриллэр сирэ угус улахан дьон кемуллэн сьгтар ьггык сирэ эбит. Онон бырааИынньык сабаланар кунугэр сарсыарда кеннеру дьон харабын далыттан тэйиччи анал сиригэр тиийэн алгыс этэллэр, улахан сиэр-туом толороллор эбит. БырааИынньык ол эрэ кэнниттэн сабаланар.

Эл Ойын бастаан ыалдьыттар, тэрээЬин кыттыылаахтара уонна аймахтар параадтарыгтан сабаланна. Онтон араас култу-урунай-спортивнай тэрээИин ыытылынна. Ол барыта хайдах эрэ биИиги 90-е сыллардаабы ыИыахтарбытыгар майгынныыр эбит. Арай терут угэстэрэ ордук "курэш", "как беру", "хамчы", о.д.а. оонньууларыгар кестер. Дьон оболуун-обонньордуун адьас батыЬа сылдьан керелпер.

Сугулаан

туКунан

ала-тала

-        Дьэ, оттон быйылгы II сугулаан хайдах ааста?

-        Эл Ойын ыытыллыбыт сиригэр буолбута. Сахалар ах-сыа буолан сырыттыбыт. Быйылгы сугулаан уратыта диэн "сайынтгы оскуола" бы!тыытынан ыытылынна. Онон уксугэр эспи-эрдэр лиэксийэлэрин иЫттибит. БиИигиттэн лиэксийэлэри "Сахалыы бикипиэдьийэ" дьаИабыла, "Тас сахалар" тумсуу туЬэ Николай Павлов-Халан, социология билимин дуоктара Ульяна Винокурова аахтылар. Холобур, Николай Николаевич, быИаччы улэлии сылдьар киЬи быИыытынан, "Интэриниэт технологиялар, интэриниэт ситимигэр наци-ональнай эйгэни хайдах тэ-рийиэххэ, кемускуеххэ себуй?" диэн тиэмэбэ кэпсээтэ. Ульяна Алексеевна бастаан ытык-кэрэ сирдэр, онтон Сибиир омукта-рын уратыларын уонна федерализм туЬунан билиИиннэрдэ. Мин, уерэх эйгэтин улэИитэ, РФ "Уерэх туИунан" сокуонугар ки-ирээри турар сорох уларыйыы, ылбычча ейдене охсубат тугэн уонна тереебут тылы уерэтии кыИалбатын туЬунан сырдат-тым. Ол гынан баран, хомойуох иИин, хакаастарбыт эрдэ "дой-дулуур буоллубут" диэн, дакы-лааттар сунньулэринэн улахан ырытыЬыы-кэпсэтии тахсыбата.

Оттон алтаайдар, хакаастар уо.д.а. омуктар туЬунан эттэххэ, ахсааннара сурдээх абыйах, былааска терут интэриэстэ-рин хамсатар киЬилэрэ суох. Онон туруорар боппуруостара, кыЬалбалара барьгга онтон тах-сар эбит диэн кердубуг. Тыл уонна литэрэтиирэ туругун туЬунан арыый сэргэх дакылааты арай Алтаай университетын учуонайа аахта. Ити ни сэргэ уус ордалар федерализм уонна бедексутуу туЬунан бэйэлэрин уопутта-рыттан, бэрт интэриэЬинэйдик кэпсээтилэр.

-        Уопсайынан, сугулаан сунньун эЬиги туппут эбиккит дии.

-        КиЬиргээЬин курдук буолуо эрээри, оннугар тахсар курдук.

Быйыл астыммыппыт диэн, былырыын хакаастар дьэ муста, тумсуулэрин сан~а тэринэ сатыы сылдьар эбит буоллахтарына, быйыл адьас биир киЬи курдук тэринэн, улэлииргэ-хамсыырга бэлэм, учугэй хамаанда буолан кэлбиттэр. Инники да былаан-нара кэскиллээх, далааЬыннаах эбит. Онтон уердубут. Ол аата, Хакасияба буолбут бастакы су-гулааммыт соругун сиппит эбит.

-        Былырыын сугулаан тумугэр резолюция ылыл-лыбыта, ервепуубулукэлэр сыллаа$ы улэлэрин былаа-нын он~остубуттара. Онтон те here туолбутуй?

-        Ону биир киэЬэ анаан от-чуоттаабыппыт. Саба бырабан эттэххэ, миэстэлэринэн улэ бара турар эбит эрээри, сугулааннар икки ардыларынаабы кэмкэ сибээспит суобун кэриэтэ эбит. Биирдиилээн эрэ. Онон сылы эргиччи бары ыкса улэлиэххэ диэн санааба кэллибит. Уопут, санаа атастаЬар мэЬэйдээбэт. Холобур, ол быЬь1ытынан, биЬиги Тываба мултипликациянан дьа-рыктанар Сэргэх диэн уолу уонна былырыын Хакасия АскиЬыгпр хакаастыы сан^арар бастакы чааЬынай араадьыйаны тэрий-бит Вероника диэн кыыЬы "кэла сырыт, кор-иЬи1, уопут атастас"

диэн ынырдыбыт.

БиЬиги, "сайдастар". эмиэ былырыын гуруоруммут СЫШ1-бьггын толоро сылдьаоыт. Арай Ф.Ф, Васильев "военное дело якутов" кинигэтин оссо биирур тапаартарыах буолбупг iyr кыалла илик.

-        Аймахтарбыт биЬигиттэн туох уратылаахтар эбит диэн кердун-?

-        Улахан уратылара. суох курдук. Элбэх кэпсээннээх, элэккэй, аЬабас, ол быыЬыгар сан-ата-иьгэтэ суох, туоратган кэтээн кероллерун себулуур, гоккуруун, тыйыс да дьон хайа бабарар омукка бааллар. БиЬиги кердехпутунэ, бэйэлэрин икки ардыгар сыЬыаннара учугэй, истин". Оттон ол, бабар, омук саамай бастьнг, кехтеох ыччата талыллан кэлбититтэн буолуо. Дойдуларыгар хайдахтарын билбит суох.

Уопсайынан, сугулаан этэютэ ааста. Аны мантан антах эЬиилги vhyc сугулаан ханна тэриллэрин быЬаарсыахтаахпыт. Биликкитинэн, 2015 е., Уус Ордаба, Ердынскай оонньуу ыытыллар сиригэр, тэрийэр баба баар.

Ульяна Алексеевна Винокурова, социология билимин дуоктара:

- Сугулааны сугулаан диэ-бэккэ, хата, ыччат уопсастыбан-най тумсуутэ диэххэ сел. Сибиир омуктарын тылларын-естерун, култуураларын, угэстэрин туру-га, кэскиллэрэ хайдабый диэн кэпеэттилэр.

Анараа омуктар абыйах ахса-аннаахха кииреэллэр. Онон ки-нилэртэн элбэби ирдиир табыл-лыбат. Ол гынан баран улэлиир-хамсыыр бабалаахтара кестер. Кинилэр, суруннээн, ИТЭбЭЛ, духуобунас боппуруоЬугар аЬыллаллар. Онон маннык тумсуулэри тэрийэр да буол-лахха, чопчу биир ханнык эмэ хайысхаба эрдэттэн бэлэмнэ-ниэхтээх. Маныаха тэрээЬини бэйэбит дьоммут сугуехтээх эбиттэр дии санаатым. Уопсайынан, Сибиир ханнык бабарар ыччатыгар саха ыччата быдан болбомтолоох буолуохтаах эбит. Тобо диэтэххэ, бастатан туран, биЬиги ахсааммыт элбэх, иккиЬинэн, урдук уерэх хас эмэ кыЬата баар, ессе ХИФУ, усуЬунэн, судаарыстыбаннаста-ахпыт, тереебут тылбытын би-гэтик тутан олоробут, уерэтэбит уонна сурунэ, сахалыы эйгэбит баар. Кинилэргэ ол суох.

Мин санаабар, аймахтарбыт ессе биир сурун итэбэстэрэ диэн, ыччат дьот-го терут олох-тоох интэлигиэнсийэ кыайан дьайбат эбит. Духуобунай лии-дэрдэрэ суох. Ол эрээри, туох да диэбит иЬин, ыччаттар омуктарын дьылбатыгар кыЬана саты-ыллара сурдээх. Биллэн турар, тумсуугэ омуктарын туЬугар ыалдьар, кэскиллэрин саныыр, бэйэ-бэйэлэрин ейеЬер, тугу эрэ 0Н"0руохпут дии саныыр дьон кэлэллэр буоллаба. Онуоха кинилэргэ кыах биэриэххэ уонна соптеех усулуобуйа тэрийи-эххэ эрэ наада. БиЬиги кинилэр атвкгарыгар туралларыгар кемалоЬувхтээхпит.

А.КАПРЫНОВ.